دروس و منابع حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها

پایان نامه: مقایسه نظریه مردم سالاری دینی با آراء متفکران اهل سنت معاصر (رشیدرضا، مودودی، قرضاوی، غنوشی)

دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی

پایان نامه دوره کارشناسی ارشد پیوسته رشته معارف اسلامی و علوم سیاسی

تحت عنوان:

مقایسه نظریه مردم سالاری دینی با آراء متفکران اهل سنت معاصر (رشیدرضا، مودودی، قرضاوی، غنوشی)

استاد راهنما: دکتر حسن مجیدی

استاد مشاور: دکتر سید محمدرضا احمدی طباطبایی

دانشجو: مهدی خزاعی گسک

بهمن ۱۳۹۲

چکیده

امروزه دموکراسی بیش از پیش مورد توجه مردم جهان قرار گرفته است به طوری که می‌توان خیزش‌های اخیر در کشور‌های عربی اسلامی را نیز به عنوان تلاشی در جهت نیل به الگویی از حکومت دانست که در آن ضمن پذیرش دموکراسی، آموزه‌های اسلامی نیز عملیاتی شود. جمهوری اسلامی ایران به عنوان نمونه عملی مردم سالاری دینی در دوران کنونی که بر پایه منظومه فکری امام خمینی (ره) و رهبر معظم انقلاب است،  برخوردار از مبانی، مضامین، روش‌ها و سازوکار‌هایی است که بسیاری از آن‌ها مورد توجه متفکران اهل سنت معاصر است. این پایان نامه درصدد مقایسه میان مردم سالاری دینی در آراء رهبران جمهوری اسلامی (امام خمینی (ره) و رهبر معظم انقلاب) و متفکران اهل سنت معاصر (رشیدرضا، مودودی، قرضاوی، غنوشی) در سه ساحت مبانی نظری، اصول و مولفه‌های مردم‌سالاری دینی و نیز اصول تحقق عملی مردم‌سالاری دینی می‌باشد و در پی یافتن  نقاط اشتراک و افتراق در اندیشه ایشان به منزله راهکاری درجهت برقراری ارتباط و گفتگو میان  الگوی حکومتی مردم سالاری دینی  در ایران با مطالبات و خواسته‌های مردم کشورهای عربی یعنی پیوند میان اسلام و مردم سالاری است. این تحقیق به علت اکتشافی بودن فاقد فرضیه است و از روش توصیفی- مقایسه‌ای بهره گرفته  است؛ بدین معنی که ابتدا به توصیف مردم سالاری دینی در اندیشه متفکران دو نحله شیعی و سنی  و سپس به تحلیل مقایسه‌ای سویه‌های مختف اندیشه متفکران اهل سنت با اندیشه رهبران جمهوری اسلامی می‌پردازد.

یافته‌های مقاله نشان می‌دهد در سطح مبانی نظری مردم سالاری دینی، رابطه دین با سیاست و مردم سالاری، حق حاکمیت و مشروعیت نقاط مورد اتفاق نظر میان دو نحله فکری و دینی بسیار است. (البته قرضاوی مشروعیت را تک رکنی می‌پندارد.) در عین حال با وجود تاکید بر آزادی اما برداشت از کرامت انسانی و خلیفه اللّهی انسان در میان این دسته از متفکران یکدست نیست. در آراء اندیشمندان مذکور در سطح مولفه‌های نظام مردم سالاری دینی اشتراک کامل دارند به صورتی که ایشان مشارکت مردم، مشارکت زنان، انتخابات، شورا، قانون‌گرایى، نظارت بر قدرت، تفکیک قوا، حزب و تحزب و حقوق اقلیت‌ها را جزو مولفه‌های نظام مردم سالاری دینی می‌دانند. در سطح سوم (بایسته‌ها و اصول تحقق عملی مردم سالاری دینی) برخی از اوصاف حاکمان، عدالت و ارزش‌محوری از موارد مشترک است و ولایت فقیه، برخی دیگر از اوصاف حاکمان، خدمتگزاری‌ به‌ مردم، تکیه به ظرفیّت درون‌زاى کشور و خلافت از موارد اختلافی می باشد. بنابراین بیشترین اشتراک در اندیشه این متفکران، در مولفه‌ها و برخی مبانی نظری مردم سالاری دینی است و در سطح اصول تحقق عملی مردم‌سالاری دینی در اندیشه ایشان، اشتراک کمتری وجود دارد.

کلید واژه ها: مردم سالاری دینی، امام خمینی، رهبر معظم انقلاب، محمد رشید رضا، ابولاعلی مودودی، راشد الغنوشی، یوسف القرضاوی.

العنوان: مقارنه نظریه الدیمقراطیه الدینیه مع آراء مفکری أهل السنه المعاصرین (رشید رضا، المودودی، القرضاوی، الغنوشی)

الباحث: مهدی خزاعی

الاستاد المشرف: الدکتور حسن مجیدی

الاستاد المساعد: الدکتور محمدرضا أحمدی طباطبایی

الفرع الدرسی: الدراسات الإسلامیه و العلوم السیاسیه

مُلخّص

یهتمّ الیوم کل العالم بالدیمقراطیه کما أنّ الانتفاضات الأخیره فی البلاد العربیه الإسلامیه نعتبرها محاوله للوصول إلی نموذج من الحکومه التی یتم استخدام التعالیم الإسلامیه فیها ضمن قبول الدیمقراطیه. الجمهوریه الإسلامیه الإیرانیه کنموذج تطبیقی للدیمقراطیه الدینیه فی الفتره الحالیه القائمه علی أساس نظام فکر الإمام الخمینی (ره) و قائد الثوره، و ارتکازها علی المبانی، المضامین، الأسالیب و الآلیات التی یهتم بها الکثیر من علماء أهل السنه المعاصرین، هذه الأطروحه تقوم بمقارنه الدیمقراطیه الدینیه فی آراء قاده الجمهوریه الإسلامیه (الإمام خمینی (ره) و قائد الثوره) و مفکری أهل السنه المعاصرین (رشید رضا، المودودی، القرضاوی، الغنوشی) فی ثلاثه ساحات هی الأسس النظریه، مبادئ و مکونات الدیمقراطیه الدینیه و ایضاً مبادئ البحث التطبیقی للدیمقراطیه الدینیه و تقوم بالبحث عن نقاط الإشتراک و الإفتراق فی الأفکار کآلیه للتواصل و الحوار بین النموذج الحکومی للدیمقراطیه الدینیه فی إیران مع مطالبات شعوب الدول العربیه کرابط بین الإسلام و الشعب. لا توجد أیه فرضیه فی هذا البحث و تم استخدام اسلوب وصفی و مقارن؛ أی فی البدایه نقوم بوصف الدیمقراطیه الدینیه فی موقف مفکری الشیعه و السنه و ثم نقوم بتحلیل مقارنه شتی اتجاهات آراء مفکری أهل السنه مع افکار قاده الجمهوریه الإسلامیه.

نتائج الدراسه تشیر إلی نقاط توافق عدیده من المواقف الفکریه و الدینیه فی مستوی الأسس النظریه للدیمقراطیه الدینیه، العلاقه بین الدین مع السیاسه و الدیمقراطیه، السیاده و الشرعیه (لکن القرضاوی یعتبر الشرعیه هی عنصر واحد) مع ذلک، علی رغم من الترکیز علی الحریه لکن خفض کرامه الإنسان و خلیفه الله بین هذه المجموعه من المفکرین لاتکون علی نحو منسجم. و تکون مشترکه مع آراء المفکرین المذکورین فی مستوی مکونات نظام الدیمقراطیه الدینیه بحیث المشارکه الشعبیه، مشارکه النساء، التصویت، المجلس، التقید بالقوانین، الإشراف علی السلطه، تفکیک السلطات، الحزب و النشاط السیاسی و حقوق الأقلیه تکون مکونات الدیمقراطیه الدینیه. فی المستوی الثالث (واجبات و مبادئ البحث التطبیقی للدیمقراطیه الدینیه) بعض من سمات الحکام، العداله و الترکیز علی القیم تکون من النقاط المشترکه و تعتبر ولایه الفقیه، بعض سمات الحکّام، خدمه الشعب، الإعتماد علی المصادر الوطنیه و الخلافه من نقاط الخلاف. لهذا فالإشتراک الأکثر هو فی آراء المفکرین، المکونات و بعض من الأسس النظریه للدیمقراطیه الدینیه و فی مستوی مبادئ البحث التنفیذی دیمقراطیه الدینیه فی افکارهم تحظی باشتراک أقل.

الکلمات المفتاحیه: الدیمقراطیه الدینیه، الإمام الخمینی، قائد الثوره، محمد رشید رضا، ابوالاعلی المودودی، راشد الغنوشی، یوسف القرضاوی.

Abstract

Nowadays, people all over the world have paid attention to democracy more than ever while the recent uprisings in the Arab Islamic countries can also be considered as an attempt to achieve a model of governance, in which democracy is accepted and Islamic teachings becom. The Islamic Republic of Iran as a practical example of religious democracy in the current period is established based on the system of thoughts of Imam Khomeini and and The Supreme Leader of The Islamic Revolution Ayatollah Seyyed Ali Khamenei and the principles, concepts, methods and mechanisms, which are important for many Sunnis and contemporary thinkers. This paper seeks to compare the views of religious democracy in the Islamic Republic leaders (Imam Khomeini and the Supreme Leader) and contemporary Sunni scholars (Rshydrza, Mawdudi, Qrzavy, Ghannouchi) in three areas of theoretical foundations, principles and elements of religious democracy and the practical realization of the principle of it to find common points and differences in their thinking as a strategy to further expand communication and dialogues between Iranian model of religious democracy with the demands of Arab countries, namely, the relationship between Islam and democracy. This exploratory study, due to lack of theories and the method used, is descriptive – comparative  which means that first of all the religious democracy in the ideas of both Shiite and Sunni thinkers is explained and then  the author has compared the various strains of thoughts of Sunni scholars and the lerders’ thoughts in the Islamic Republic. Our results show that there is commonality in the theoretical foundations of religious democracy, the relationship of religion to politics and democracy, sovereignty and legitimacy among the many intellectual and religious attitudes. (This is while Qrzavy thinks that legitimacy is a monopillar concept) However, despite the emphasis on freedom, there is some differences in interpretation of human dignity and the man as the caliph of God among this group of thinkers. Both group of thinkers believe in public participation of people, women’s participation in the society, elections, council, rule of law, power monitoring, separation of powers, parties and partisanship and religious minority rights as components of religious democracy. In the third level (the principles and the practical realization of religious democracy) attributes such as justice and value- -oriented ideology are the common points and the Velayat Faqeh, some other  attributes of the rulers, serving the people and relying on endogenous capacity of the Caliphate are the differences. The largest share in the thoughts of thinkers, is in the theoretical base of religious democracy and there is conflict in the practical realization of the principles of religious democracy in their ideologies

Keywords: Religious Democracy, Imam Khomeini, Ayatollah Khamenei, Muhammad Rashid Rida, Abvalaly Mawdudi, Rachid Ghannouchi, Joseph Alqrzavy.

The Faculty of Islamic Studies and Political Science

A thesis

Presented for the

Degree of Master of Art in

Political Science (Political Thought)

Faculty of Islamic Studies and Political Science

The Theory of Religious Democracy and Views of Contemporary Sunni Thinkers (i. e., Rshydrza, Mawdudi, Qrzavy and Ghannouchi):
A comparative Study
.

Supervisor:

Dr. Hasan Majidi

Advisor:

Dr. Sayyid Mohammadreza Ahmadi Tabatabai

Student:

Mahdi Khazaie Gask

January 2014