پایان‌نامه: چیستی و کارکرد معرفتی قوه­ واهمه از دیدگاه ملاصدرا

رایگان

توضیحات

دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد

پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد رشته الهیات، معارف اسلامی و ارشاد

گرایش فلسفه و کلام اسلامی

چیستی و کارکرد معرفتی قوه­ واهمه از دیدگاه ملاصدرا

استاد راهنما

دکتر محمد کاظم فرقانی

استاد مشاور

دکتر رضا اکبری

دانشجو

جواد رضائی

دی ۱۳۹۱

چکیده

قوّه­ی وهم از نظر ملاصدرا قوّه­ای مجرّد است که ذاتاً استقلالی از سایر قوا ندارد بلکه همان قوّه­ی عقل است که تعلّق و اضافه به خیال یافته است. این قوّه رئیس و فرمانروای قوای حیوانی و جزئی است و تمام افعال قوای جزئی، اعمّ از ادراکی و تحریکی را می­توان به این قوّه نسبت داد. ملاصدرا وهم را بین حیوان، انسان و شیطان مشترک می­داند و در نظر او این قوه، ذومراتب است. اما آنچه ملاصدرا را واداشته است که در باب این قوه، نظریه­ی جدیدی را در مقابل برخی نظرات مشّاء ارائه کند قول او به انحصار عوالم وجود در سه عالم، قاعده­ی اتحاد عالم و معلوم، تجرّد قوه­ی خیال و قاعده­ی «النفس فی وحدتها کل القوی» است.

در تعریف صدرایی از قوّه‌ی وهم که عبارت از عقل مقید و یا عقل ساقط است هم ادراک معانی جزئی و هم خطا در ادراک که کارکردهای این قوّه‌اند به نحو شایسته­ای توجیه می‌شود و ثابت می­گردد که رمز هر گونه خطا در ادراک را باید در این قوّه جست.

آنچه با توجه به آراء صدر­المتألهین اهمیت پرداختن به این قوّه را بیشتر نمایان می‌کند این است که از نظر ملاصدرا قوّه‌ی وهم همان ابزار و راه نفوذ شیطان به نفس آدمی است و هر چه جهت وهمانی انسان بر جهت عقلانی او غلبه داشته باشد امکان تسلط شیطان بر وجود انسان بیشتر می‌گردد.

اما در نظریه­ی ملاصدرا با دو ناسازگاری ظاهری نیز مواجه می­شویم که هر دو به عقل مقید دانستن وهم بازمی­گردد. یکی اینکه ملاصدرا برخی حیوانات را واجد وهم می­داند اما واجد عقل نمی­داند و دوم اینکه گاه از نزاع وهم و عقل و حتی غلبه­ی وهم بر عقل سخن می­گوید که در این رساله سعی شده است با استفاده از نظرات حکیم سبزواری و خود ملاصدرا این ناسازگاری نیز مرتفع گردد.

کلیدواژه‌ها: ملاصدرا، نفس، عقل، قوه­ی وهم (واهمه)، شیطان، شهوت، غضب. العنوان: الماهیه والآثار المعرفیه لقوه الوهم من وجهه نظر صدرالمتألهین

الأستاذ المشرف: الدکتور محمد کاظم فرقانی

الأستاذ المساعد: الدکتور رضا اکبری

الطالب: جواد رضائی

الفرع الدرسی: الشریعه والدراسات الإسلامیه اختصاص الفلسفه الإسلامیه وعلم الکلام

الخلاصه

قوه الوهم من منظار صدرالمتألهین قوه مجرده لیست فی ذاتها مستقله عن سائر القوی النفسانیه بل هی القوه العقلیه التی لها تعلق و إضافه إلی الخیال. تعتبر هذه القوه رائده القوی الحیوانیه الجزئیه و یصحّ أن ینسب کل أفعال القوی الجزئیه من الإدراکیه و التحریکیه إلی هذه القوه لهیمنتها علیها.

یری صدرالمتألهین القوه الوهمیهَ مشترکه بین الحیوان و الإنسان و الشیطان و یراها أیضا ذات مراتب. أما الذی  قاده فی هذه المسأله إلی تقدیم رأی جدید مقابل آراء المشائیین هو قوله بانحصار عوالم الوجود فی ثلاثه عوالم و قوله باتحاد العالم و المعلوم و أیضاً قوله بتجرد قوه الخیال و قاعده «النفس فی وحدتها کل القوی». فی التعریف الصدرائی لقوه الوهم التی هی العقل المقید أو العقل الساقط یوجّه بشکل جید آثار هذه القوه من إدراک المعانی الجزئیه  و الخطأ فی الإدراک و یعلم من هذا التعریف أیضا أنه یجب أن نطلب  سرّ کل خطأ فی الإدراک فی هذه القوه.

أما الذی یوضح أهمیه البحث حول هذه القوه من وجهه نظر صدرالمتألهین أکثر مما ذکر هو أن هذه القوه هی وسیله الشیطان و سبیله للنفوذ فی نفس الإنسان و کلّما تفوقت الجهه الوهمانیه فی الإنسان علی الجهه العقلانیه زید فی إمکان سلطان الشیطان علی وجود الإنسان.

فی النظریه الصدرائیه فی باب القوه الوهمیه نری تعارضین ظاهریین یرجع کلاهما إلی القول بأن الوهم هو العقل المقید؛ الأول أن صدرالمتألهین یعدّ بعض الحیوانات واجده لهذه القوه مع أنه ینکر وجود العقل فیها و الثانی أنه قد یتکلم عن نشوب النزاع بین الوهم و العقل بل عن غلبه الوهم علی العقل فی بعض الأوقات. یسعی هذه الرساله لرفع هذا التعارض بمساعده رأی الحکیم السبزواری و صدرالمتألهین.

المصطلحات الأساسیه: صدرالمتألهین، النفس، قوه الوهم، العقل ، الخیال، الشیطان.

Abstract:

According to Mullasadra, the fantasy faculty is an immaterial faculty which is not intrinsically separated from other faculties but is just the intellect which is related to imagination. This faculty is the head and the ruler of particular and animal faculties and one can ascribe all animal perceptions and particular stimulations to this faculty. According to Mullasadra, fantasy is something in common between the animal, human and the devil and according to him this faculty is a matter of degrees. But what causes Mullasadra to provide a new theory against peripatetic philosophy is his view about restriction of universe in three worlds, the theory of unity of the knower and the known, immateriality of imagination faculty and theory that “the soul in its uniqueness contains all faculties”.

In Mullasadra’s definition of fantasy faculty which is restricted to intellect or descended intellect, there is a justification ground for both grasping particular meanings and the problem of error in intellect which are consequences of this faculty and according to his view it would be established that every source of error is to be found within this faculty.

What shows the great importance of dealing with this faculty according to Mullasadra is that the fantasy is the way and the instrument through which devil finds his way to human being’s soul. And the more human soul is dominated with fantasy, the greater would be the dominance of devil on human soul.

But in Mullasadra’s theory one may encounter two superficial inconsistencies. One raised from this claim that some animals have fantasy faculty but lack intellectual power and the second raises from his claim that sometimes there is a struggle between the fantasy and the intellect and even the defeat of the reason. In this thesis I’m going to solve these inconsistencies using Sabzevarie and Mullasadra’s ideas.

Keywords:

Soul, fantasy faculty, imagination, intellect, devil, descended reason.

Imam Sadiq (a.s) University

Faculty of Islamic Studies, Theology and Guidance

A thesis presented for the

Degree of Continuous Master of Art in Islamic Philosophy and Theology

The Nature and Epistemic Function of Fantasy Faculty in

Mulla Sadra`s Philosophy

Supervisor: Dr. M. K. Forghani

Advisor: Dr. R. Akbari

Student: Javad Rezai

January 2013

اطلاعات بیشتر

دانشگاه

دانشکده

مقطع

گرایش تحصیلی

استادان راهنما و مشاور

,

دانشجو

سال نشر