پایان‌نامه:مؤلفه‌های تعلیم و تربیت دینی در قرآن کریم و بازتاب آن در برنامه درس تعلیم و تربیت دینی

رایگان

توضیحات

دانشکده معارف اسلامی، الهیات و ارشاد

رساله دوره دکتری رشته معارف اسلامی و الهیات

(گرایش قرآن و حدیث)

مؤلفه‌های تعلیم و تربیت دینی در قرآن کریم و بازتاب آن در برنامه درس تعلیم و تربیت دینی

اساتید راهنما:

دکتر عباس مصلایی‌پور

دکتر حسن ملکی

استاد مشاور:

دکتر محمود کریمی بنادکوکی

دانشجو:

سید محمد دلبری

اسفند ۱۳۹۲

چکیده

سرآغاز تحول در آموزش و پرورش رسمی، طراحی و تدوین نظام تعلیم و تربیت دینی متمایز از سایر مکاتب تربیتی بشری است. این مهم زمانی تحقق خواهد یافت که مؤلفه‌های آن یعنی مبانی، اصول، اهداف و روش‌ها از تحلیل روش‌مند منابع دینی بویژه منبع اصیل اسلام؛ قرآن کریم کشف و اخذ گردد.

تعیین مؤلفه‌های تعلیم و تربیت از طریق تحلیل آموزه‌های قرآن کریم، علاوه بر امکان طراحی منسجم نظام آموزشی متناسب با فرهنگ اسلامی، و جلوگیری از التقاط، امکان ارزیابی از نظام تعلیم و تربیت موجود و سنجش مقدار کارایی و کارآمدی و هر گونه پیشنهاد و برنامه‌ریزی برای تغییر و بهسازی آن را مهیا می‌سازد.

این تحلیل باید بتواند در گام اول با تعیین مشخصات مخاطب تربیت، یعنی انسان از طریق تفسیر ساختار وجودی او و روابطش با سایر عناصر هستی، مبانی و اصول تعلیم و تربیت دینی را ارائه دهد. بر این اساس، پس از تبیین کلیات و مفاهیم این پژوهش، مبانی تعلیم و تربیت دینی بر اساس ساختار وجودی انسان و جایگاه انسان در ساختار و روابط نظام هستی، تعیین گردید که عبارت بودند از: «وحدت ذاتی بشر»، «وجود تفاوت‌های فردی»، «اثرگذاری و اثرپذیری»، «خیرطلبی ذاتی»، «ذات یکپارچه خیر»، «ذوابعاد بودن»، «کرامت ذاتی و اکتسابی انسان»، «حقیقت غیرمتعین داشتن»، «شاکله‌های متفاوت اکتسابی»، «عالم بالفعل بودن»، «فقر ذاتی» و … . بر اساس این مبانی، اصول تعلیم و تربیت نیز ارائه گردید.

این تحلیل در گام دیگر باید با تحلیل افعال، مفاهیم و تمثیل‌های ناظر به تربیت و روش‌های تربیت در قرآن کریم، مؤلفه‌ها و روابط معنایی هر یک از آنها را معین ‌کند. تفسیر این مفاهیم، ضمن ارزیابی از ساختار و کفایت مفهوم برای کاربرد در پژوهش‌های تربیتی، تلقی قرآن کریم را از تربیت و چیستی آن ارائه می‌دهد. بر این اساس با مفهوم‌شناسی افعال ناظر به تغییر انسان و روش‌های تربیتی، برخی از مؤلفه‌های تعلیم و تربیت دینی نظیر «آگاهانه و ارادی بودن»، «عالمانه بودن»، «مستمر بودن»، «تعاملی بودن»، «ابتنای بر دانش و تفکر»، «محوریت مخاطب» و … استخراج شد.

در گام بعدی، با تحلیل آموزه‌های قرآنی ناظر به غایات و اهداف خلقت به صورت عام و انسان به نحو خاص و بررسی اهداف و غایات افعال تربیتی و ابزارهای هدایت بر اساس نص قرآن کریم، ضمن طبقه‌بندی این اهداف و تعیین روابط معنایی میان آنها، شبکه‌ای از اهداف و غایت را طراحی نماید و به این وسیله، تمایز تعلیم و تربیت دینی را از سایر نظام‌های تربیتی، معین سازد. در این مرحله، شبکه‌ای از اهداف با محوریت غایت «عمل احسن»، اهداف واسطه‌ای «ایمان» و «عمل صالح»، اهداف واسطه‌ای ابزاری «علم» و «تفکر» و اهداف جزئی در سه حیطه‌ی «شناخت، باور و عملکرد درونی و بیرونی» ارائه گردید.

در فصل آخر، با توجه به مؤلفه‌های پیشین، برنامه‌ی درسی تعلیم و تربیت دینی رسمی، ارزیابی گردید که بر اساس آن، این برنامه در برخی از مبانی، با مؤلفه‌های قرآنی تربیت غیرهمسو و در مواردی تعارض دارد. اهداف آن از الگوی قرآن تبعیت نمی‌کند و از جامعیت لازم برخوردار نیست و در مواردی تفسیر غیرواقع از اهداف قرآنی ارائه شده است.

مفهوم‌شناسی افعال و روش‌های تربیت در برنامه‌ی درسی نیز در وجوهی نظیر جامعیت، محل تأمل است. ضمن آن‌که در برخی موارد، فهمی متفاوت از واقع ارائه شده است.

واژگان کلیدی: مبانی و اصول انسان‌شناسی، اهداف تربیت، روش‌های تربیت، برنامه‌ی درسی تعلیم و تربیت دینی.

النُّبذه

بدایه التحول فی التربیه و التعلیم الرسمی، هی تشکیل النظام التربیه و التعلیم الدینی المتمایز من سائر المذاهب التربویه البشریه. یتحقق هذا الأمر عندما تکشف و تؤخذ أجزاؤها؛ المبانی و الأصول و الأهداف و الأسالیب من التفسیر المنظم علی اساس المآخذ الاصیل الدینی الخاصه القرآن الکریم. تعیین أجزاء التربیه و التعلیم عن طریق تفسیر التعالیم القرآنیه، إضافه إلی إمکان تشکیل النظام التعلیمی الموحّد المتناسب للثقافه الإسلامیه و منع الانتقاء یجهّز إمکانیه التقییم من نظام التربیه و التعلیم و فحص میزان کفائته و ضلاعته و الاقتراحات و البرمجه لتغییره و إصلاحه.

یجب أن یکون هذا التفسیر فی المرحله الأولی قادراً علی تعیین مواصفات مخاطب التربیه أی الإنسان عن طریق تفسیر هیکلیه وجوده و علاقاته مع سائر عناصر الکون لإرائه المبانی و المبادئ للتربیه و التعلیم الدینی. استناداً علی هذا، بعد تبیین الکلیات و المفاهیم لهذا البحث عیّنت مبادئ التربیه و التعلیم الدینی علی أساس هیکلیه وجود الإنسان و مکانته فی هیکلیه و علاقات نظام الکون و هی: «الوحده الذاتیه للبشر» و «وجود تباینات فردیه» و «التأثیر و التأثر» و «تأمّل الخیر الذاتی» و «کونه ذوالأبعاد» و «الکرامه الذاتیه و الاکتسابیه للإنسان» و «تملّک حقیقه غیر متعینه» الأشکال الاکتسابیه النختلفه» و «کونه العالِم بالفعل» و «الفقر الذاتی» و … . أساساً علی هذه المبادئ قدّمت أصول التربیه و التعلیم.

یجب علی هذا التفسیر أن یعیّن فی المرحله الأخری الأجزاء و الصلات المعنویه لکل منها مستعیناً بالأفعال و المفاهیم و التماثیل الناظره إلی التربیه و أسالیب التربیه فی القرآن الکریم.

یعرض تفسیر هذه المفاهیم ضمن تقییم هیکلیه و کفائه المفهوم للاستعمال فی الأبحاث التربویه، تلّقی القرآن الکریم من التربیه و ماهیتها. استناداً علی هذا استخرج بعض من التراکیب للتربیه و التعلیم الدینی مع معرفه المفاهیم للأفعال الناظره لتغییر الإنسان و طرق التربیه مثل «التوعویه و الإرادیه» و «علی أساس العلم» و «الاستمراریه» و «التعاملیه» و «الابتناء علی العلم و التفکّر» و «محورته المخاطب» و …

فی المرحله الأخری، یطرح شبکه من الأهداف و الغایات مع تعالیم القرآن غایات و أهداف الخلق بشکل عام و الإنسان بصوره خاصه و دراسه الأهداف و غایات الأفعال التربویه و وسائل الهدایه علی أساس نصّ القرآن, ضمن تفسیم هذه الأهداف و تعیین الصلات المعنویه بینها و یعیّن تمایز التربیه و التعلیم الدینی من سائر أنظمه التربویه. فی هذه المرحله أُبرز شبکه من الأهداف بمحوریه غایه «العمل الأحسن» الأهداف التوسّطیه «الإیمان» و «العمل الصالح» الأهداف التوسّطیه آلالیه «العلم» و «التفکّر» و الأهداف الجزئیه فی ثلاثه مجالات «المعرفه، العقیده و العمل الباطنی و الظاهری».

فی الفصل الاخیر نظراً اِلی التراکیب السابقه، قدتمّ تقییم البرنامج الدراسی للتربیه و التعلیم الدینی الرسمی و استناداً علیه فیه تعارضات مع الأجزاء القرآنیه للتربیه المشابهه. لا یتبع أهدافه من نماذج القرآنیه و لا یتسمتع بالجامعیه اللازمه و قد طرح تفسیر غیر واقع من الأهداف القرآنیه.

هناک تأمل فی معرفه المفاهیم للأفعال و طرق التربیه فی البرنامج الدراسی فی وجوه کالجامعیه و فی بعضی الامور هناک فهم مختلف للواقعیه.

المفردات الأصلیه: المبادئ و الأصول لعلم الانسان (الآنثرو بولوجیا)، أهداف التربیه، طرق التربیه، البرنامج الدراسی للتربیه و التعلیم الدینی.

Abstract

The beginning of change in formal education is planning and collecting a religious education system which is distinct from all others’ human education systems. This will be fulfilled when its features including bases (foundations), principles, goals (purposes), and methods are taken (adapted) through analyzing religious sources specially a noble and real Islamic source as Holy Koran. Analyzing the teachings of Holy Koran to define educations’ features has the possibility to plan a cohesive education system fitted in Islamic culture and to preventالتقاطand besides this; it prepares the possibility to evaluate the present education system and to measure its efficiency and any suggestion and programming to change or to improve it.

In the first step, It should present religious educations’ bases (foundations) and principles by characterizing its training addressee who is human being. It is possible through an interpretation of his existing structure and his relations with other components of life.

According to this, first we present an explanation of complete works and contents of this article (paper) and then the bases of religious education according to humans’ existing structure and his place in this structure and his contacts of universe order are defined.

The bases include: inherent unity of human, individual differences, effectiveness and being effected (to take impression and to leave impression). And finally according to these bases, the principles of education are presented. In the second step, the features and its semantic relations should be defined by analyzing actions, contexts and examples in education field, and education methods mentioned in Holy Koran.

These contexts’ explanations evaluate the structure and its efficiency (adequacy) to use in education researches, further more it presents the Holy Koran’s judgment of education and its nature (quality).

Knowing the human actions and educational methods helps to extract some religious educational features such as “voluntary and awareness, being scholarly, being continuously, being interactive, depend on knowledge and thought, and second person-based.

After that, by analyzing the teachings of Holy Koran in the field of creations’ purpose in general and human being in particular and also by examining the ultimate goals and the equipments of guidance according to the Holy Koran text, this paper wants to plan a network of goals and maximums while classifying these goals and defining their relations and at last it wants to distinguish the religious educational system from all other educational systems.

In this part, a group of goals are presented with a focus on ultimate ones as “good deed”, intermediate goals “faith”, “good deeds” instrumental intermediate goals as” knowledge and thought and partial goals in three area, recognition- belief – internal and external function.

At the end, formal religious educational program is evaluated and examined according to mentioned features. The result is that some bases and foundations of the plan contradict with the educational features which are present in Holy Koran. Its goals do not followed Holy Koran’s patterns and are not comprehensive and in some cases it presents wrong interpretations of Holy Korans’ goals. Its methods and functions also are questioned in comprehensiveness.

Keywords: Bases and Principles Anthropology, Goals Educational, Methods Educational, Formal Religious Educational Program.

Imam Sadiq (A.S.) University

Faculty of Theology, Islamic studies Guidance

A Thesis presented for the Degree of PHD in Factulty

of Islamic Studies and Theology

(Quean and Hadith)

Indecies of Religious Education in The Holy Quran and Their Reflection on The Curriculum of The Religion Education

Supervisor:

Abbas Mosallaeepour

Hasan Maleki

Advisor:

Mahmoud Karimi Banadkoki

Student:

Seyyad Mohammad Delbari

March 2014

اطلاعات بیشتر

دانشگاه

دانشکده

مقطع

گرایش تحصیلی

دانشجو

استادان راهنما و مشاور

, ,